ΤΟ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙ ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΠΑΝΑΓΙΑΣ
Ακολουθþντας ο επισκÝπτης το δρüμο34 που οδηγεß στα καμποχþρια αριστερÜ του ΑρÜχθου, και περνþντας πλÜι σε πυκνοφυτεμÝνους μπαξÝδες σýρριζα στο λüφο της ΠερÜνθης, φτÜνει μετÜ απü πολý σýντομη διαδρομÞ στο ονομαστü μοναστÞρι της ΚÜτω ΠαναγιÜς. Πρüκειται για σπουδαßο μνημεßο, κτισμÝνο σε üμορφη τοποθεσßα, με ιστορßα και παρÜδοση που ξεπερνοýν τα συνÞθη üρια μιας μονÞς. ΣÞμερα εßναι ενεργü γυναικεßο μοναστÞρι και διατηρεß εξωτερικÜ σχεδüν στο ακÝραιο την αρχικÞ του λαμπρüτητα και εσωτερικÜ την παλιÜ μυσταγωγικÞ του ατμüσφαιρα. Απ' τα μετüχια του -δεßγμα της ακμÞς του και σÞμερα- ξεχωρßζει το μοναστÞρι της Βýλιζας με τις θαυμÜσιες τοιχογραφßες του καθολικοý του, στο Ματσοýκι των ΤζουμÝρκων.
Ο ναüς τιμÜται στη ΓÝννηση της Θεοτüκου και ονομÜστηκε ΚÜτω ΠαναγιÜ σε αντιδιαστολÞ προς το μεγÜλο "καθεδρικü" ναü της βυζαντινÞς ¶ρτας, την Παναγßα την ΠαρηγορÞτισσα. Κτßστηκε το 13ο αιþνα (1250 - 1260) απ' το Δεσπüτη της Ηπεßρου ΜιχαÞλ Β' Δοýκα35, üπως συνÜγεται απü σχετικÝς επιγραφÝς. Ο Πυλþνας στη νüτια εßσοδο του μοναστηριοý, εκτüς απ' την τοξωτÞ πýλη και τις αλλεπÜλληλες καμÜρες του Διαβατικοý, παρÝμεινε ερειπωμÝνος για πολλÜ χρüνια. ΚατÜ την ανακατασκευÞ που Ýγινε πρüσφατα, καταβλÞθηκε προσπÜθεια να ανακτÞσει το κτßσμα την παλιÜ του üψη. Τα κελλιÜ καταστρÜφηκαν πολλÝς φορÝς στα χρüνια της τουρκοκρατßας, τα σημερινÜ δε κτßσματα εßναι νεüτερες κατασκευÝς (του περασμÝνου αιþνα). Οι δýο οντÜδες στα δυτικÜ, ο πυλþνας και ο περιβολüτοιχος των δýο μπαξÝδων του μοναστηριοý, Ýγιναν απ' τον ηγοýμενο ΒενÝδικτο, το 1842 Τα βüρεια και ανατολικÜ κελλιÜ, διατηροýν την παραδοσιακÞ τους αρχιτεκτονικÞ, με τους οντÜδες τους, τις κιονοστÞρικτες στοÝς και τα τοξωτÜ υποστýλια. Τα κελλιÜ ανακαινßστηκαν πρüσφατα. ΜÝσα στον περßβολο του μοναστηριοý υπÜρχει και το παρεκκλÞσι της Αγßας ¶ννας -μικρÞ πλακοσκÝπαστη βασιλικÞ χωρßς τοιχογραφßες- κτßσμα του 1880, ενþ Ýξω απ' τον περßβολο κτßστηκε πριν λßγα χρüνια με Ýξοδα του μοναστηριοý ωραιüτατος ναüς προς τιμÞν του νεομÜρτυρος Αγßου Ζαχαρßου του εξ ¶ρτης.
Ο εσωτερικüς μπαξÝς (δηλαδÞ το εκπληκτικü "ντýσιμο" της αυλÞς με λεμονιÝς και πορτοκαλιÝς) καθþς και οι παρτÝρες και οι ανθüκηποι, κÜνουν το χþρο πραγματικü "περιβüλι της ΠαναγιÜς" και αποζημιþνουν τον επισκÝπτη "κερνþντας" τον ευωδιÜ και αγαλλßαση.
Το εξωτερικü του ναοý.
Εßναι σταυρεπßστεγος ναüς με ποικιλüμορφη στÝγη σε ανισοûψÞ επßπεδα που του προσδßδουν χÜρη και πλαστικüτητα και κÜνουν σχεδüν ανεπαßσθητη την Ýλλειψη τροýλλου. Τα σκÝλη του σταυροý της στÝγης καταλÞγουν βüρεια και νüτια σε ψευδοαετþματα που επιστÝφουν πολý υψηλÜ τýμπανα. ΑνατολικÜ ο ναüς καταλÞγει σε τρεις τρßπλευρες κüγχες, ενþ η δυτικÞ πλευρÜ του καλýπτεται απü τοιχογραφßες -μοναδικü απομεινÜρι απ' τον εσωτερικü διÜκοσμο μεταγενÝστερου νÜρθηκα. Ο νÜρθηκας αυτüς μας εßναι Üγνωστο πüτε προστÝθηκε -οπωσδÞποτε πριν το 1745, αφοý τüσο αυτüς üσο και το επßσης Üγνωστου χρüνου κατασκευÞς πρüσθετο κωδωνοστÜσιο που εßναι ενσωματωμÝνο στη βüρεια πλευρÜ του ναοý, υπÜρχουν σε σχεδιÜγραμμα36 αυτÞς της χρονολογßας. Εκεßνο που σßγουρα γνωρßζουμε εßναι üτι ο νÜρθηκας, για Üγνωστη αιτßα ανακατασκευÜστηκε στα μÝσα του περασμÝνου αιþνα, ßσως το 1842, επειδÞ üμως δεν "Ýδενε" με το παλιü κτßσμα, γκρεμßστηκε το 1954. Ýμειναν üμως απ' την εσωτερικÞ του διακüσμηση οι τοιχογραφßες που βλÝπουμε εξωτερικÜ στη δυτικÞπλευρÜ του ναοý και οι οποßες στεγÜστηκαν με ξýλινο σκÝπαστρο για προστασßα τους απü τη βροχÞ.
Το 1875 Ýγινε μεγÝθυνση του ανοßγματος της δυτικÞς θýρας του ναοý με αποτÝλεσμα να καταστραφεß τμÞμα των εξωτερικþν τοιχογραφιþν -απüδειξη üτι αυτÝς οι τοιχογραφßες υπÞρχαν και στον προηγοýμενο νÜρθηκα. Την ßδια χρονιÜ Ýγινε η περßτεχνη βüρεια πýλη του ναοý, üπως μας πληροφορεß σχετικÞ επιγραφÞ.
Η τοιχοποιßα του μνημεßου δεν παρουσιÜζει ομοιογÝνεια. Στο μεγαλýτερο μÝρος της αποτελεßται απü οριζüντιες στρþσεις λßθων κατÜ το πλινθοπερßβλητο σýστημα, στη βüρεια üμως και νüτια πλευρÜ, κÜποια τμÞματα εßναι κτισμÝνα με μεγÜλους κανονικοýς ασβεστüλιθους παρμÝνους απü κτßρια της αρχαßας Αμβρακßας, ανÜμεσα δε στις πÝτρες37 παρεμβÜλλονται ακανüνιστα πλßνθοι. Ο ναüς αρχικÜ εßχε πÝντε εισüδους (δýο στα πλÜγια τýμπανα και τρεις στη δυτικÞ πλευρÜ) απ' τις οποßες οι τÝσσερις φρÜχτηκαν, üπως εýκολα διακρßνεται στην τοιχοποιßα. Η σημερινÞ βüρεια εßσοδος ανοßχτηκε το 1876 σýμφωνα με σχετικÞ επιγραφÞ που υπÜρχει στο επιστýλιü της.
ΥπÜρχουν Üλλες δýο επιγραφÝς στην εξωτερικÞ επιφÜνεια του μνημεßου: η μια εßναι σε πωρüλιθο του δυτικοý ποδαρικοý του βüρειου τýμπανου και περιÝχει τους εξÞς Ýμμετρους στßχους: "πýλας ημßν Üνοιξον, ω Θ(ε)οý μ(Þτ)ερ, της μετανοßας, του φωτüς οýσα πýλη". λßγο πιο πÝρα υπÜρχει χαραγμÝνο σταυροειδÝς συμπßλημα Δ-Μ/Π-Ρ
το οποßο -κατÜ τον ΟρλÜνδο- πιθανüν διαβÜζεται: Δ(εσπüτη) Μ(ιχαÞλ) Π(αρÜσχου) Ρ(ýσιν)". Η Üλλη επιγραφÞ εßναι πλßνθινη και βρßσκεται στο νüτιο ψηλü τýμπανο, αλλÜ δυστυχþς εßναι δυσανÜγνωστη απ' τις φθορÝς (μüνο τÝσσερις λÝξεις διακρßνονται). Λßγο πιο κÜτω υπÜρχει κι Üλλο πλßνθινο συμπßλημα Μ-Χ/Δ-Κ που κι αυτü διαβÜζεται σταυρωτÜ: ΜιχαÞλ Δοýκας.
Ο ναüς Ýχει πλοýσιο κεραμοπλαστικü διÜκοσμο, κυρßως στις κüγχες του ιεροý, στα δýο ψηλÜ τýμπανα38 της εγκÜρσιας κεραßας του σταυροý και στο Üνω μÝρος της δυτικÞς πλευρÜς, üσο δεν Ýχει καλυφθεß απ' τις μεταγενÝστερες τοιχογραφßες. ΥπÜρχει μεγÜλη ποικιλßα διακοσμητικþν σχεδßων: μαßανδροι, οδοντωτÝς ταινßες, αλυσßδες, γεωμετρικÜ σχÞματα, δßσκοι κ.Ü.
Οι εξωτερικÝς τοιχογραφßες της δυτικÞς πλευρÜς εßναι εξαιρετικÞς τÝχνης και διατηροýνται σε σχετικÜ καλÞ κατÜσταση.Οι συνθÝσεις τους - αν και θεματολογικÜ δεν παρουσιÜζουν πρωτοτυπßα -εßναι εντυπωσιακÝς. Δεν Ýχουμε στοιχεßα για το χρüνο κατασκευÞς τους, αλλÜ οπωσδÞποτε εßναι αρκετÜ μεταγενÝστερες του τοιχογραφικοý στρþματος του κυρßως ναοý. Πιθανüτατα Ýγιναν το 1842. ΓενικÜ θα λÝγαμε üτι η ýπαρξη εξωτερικþν τοιχογραφιþν και οι αρχιτεκτονικÝς ιδιορρυθμßες, εßναι τα στοιχεßα που συνιστοýν την ιδιαιτερüτητα του ναοý της ΚÜτω ΠαναγιÜς.
Το εσωτερικü του ναοý.
Ο κυρßως ναüς διαιρεßται με δýο κιονοστοιχßες σε τρßα κλßτη τα οποßα καλýπτονται με κυλινδρικοýς θüλους και "ασπßδες". Οι δýο δυτικÝς κολþνες συνδÝονται μεταξý τους με εγκÜρσιο τüξο και αντικρßζουν σε αντßστοιχες παραστÜδες που εξÝχουν απ' τους πλÜγιους τοßχους του ναοý, Ýτσι þστε üλος αυτüς ο δυτικüς χþρος να λαμβÜνει το χαρακτÞρα σαφοýς εσωνÜρθηκα. Το μεσαßο κλßτος υψþνεται περισσüτερο απ' τα Üλλα κι ο θüλος του διασταυρþνεται μπροστÜ απ' το ιερü με την ψηλüτερη εγκÜρσια καμÜρα των σκελþν του σταυροý, σχηματßζοντας πÜνω απ' το σημεßο διασταýρωσης Ýνα εßδος ορθογþνιου "τυφλοý" τροýλλου39, (τρουλλοκαμÜρα).
Τα κιονüκρανα και οι βÜσεις των κιüνων που χωρßζουν τα κλßτη εßναι παρμÝνα απü υστερορωμαúκÜ κτßρια της Αμβρακßας, γι' αυτü και εßναι ανομοιüμορφα. Ο γλυπτüς διÜκοσμος του ναοý εßναι πολý φτωχüς, περιορßζεται δε σε δýο κομμÜτια40 του αρχικοý μαρμÜρινου τÝμπλου που Þταν εντειχισμÝνα στα κελλιÜ και στον πυλþνα και σÞμερα βρßσκονται στο "μουσεßο".
Ο ναüς διατηρεß ακÝραιο τον εσωτερικü του γραπτü διÜκοσμο, Ýργο του 1717 üπως μας πληροφορεß σχετικÞ επιγραφÞ γραμμÝνη πÜνω απü τη θýρα του εσωνÜρθηκα. Οι συνθÝσεις παρουσιÜζουν ομοιογÝνεια, καλü σχÝδιο και δýναμη Ýκφρασης στις μορφÝς. ΚÜτω απ' αυτü το ζωγραφικü στρþμα, ο ΟρλÜνδος αποκÜλυψε στο διακονικü τμÞματα τοιχογραφιþν του αρχικοý στρþματος, το οποßο εικÜζεται üτι εßναι σýγχρονο της κατασκευÞς του ναοý (13ος αιþνας). ¶λλη επιγραφÞ μας πληροφορεß üτι το τοιχογραφικü στρþμα του ιεροý Ýγινε το 1857, üταν ηγοýμενος της μονÞς Þταν ο πολýς ΚωνστÜντιος. ο ΟρλÜνδος üμως -κρßνοντας με βÜση την τεχνοτροπßα των συνθÝσεων- θεωρεß üτι το 1857 δεν Ýχουμε ιστüρηση (δηλαδÞ κατασκευÞ τρßτου ζωγραφικοý στρþματος) αλλÜ απλü φρεσκÜρισμα των τοιχογραφιþν του 1717.
Αξιοσημεßωτη εßναι και μια καινοτομßα που παρουσιÜζει ο γραπτüς διÜκοσμος της ΚÜτω ΠαναγιÜς: στο θüλο του τροýλλου δεν εικονßζεται, üπως συνÞθως, ο ΠαντοκρÜτορας αλλÜ η ΑνÜληψη. Οι ολüσωμοι ασκητÝς üσιοι της κÜτω διακοσμητικÞς ζþνης φÝρουν Ýξεργα φωτοστÝφανο. Το νεüτερο ακαλαßσθητο κτιστü τÝμπλο εικονογραφÞθηκε το 1831 σýμφωνα με επιγραφÞ που υπÜρχει πÜνω απ' τη θýρα της πρüθεσης. Απü Üλλες επιγραφÝς μαθαßνουμε πüτε Ýγιναν επισκευÝς και ανακατασκευÝς σε τμÞματα τοιχογραφιþν που εßχαν φθαρεß. Ακüμη σþθηκαν δýο ωραßες εικüνες απ' το προηγοýμενο εικονοστÜσι που σÞμερα φυλÜσσονται στο μουσεßο: η μßα με το Χριστü Ýνθρονο του 1678 και η Üλλη του Αγ. ΙωÜννη του Προδρüμου του 1699. ΓενικÜ ο γραπτüς διÜκοσμος του μνημεßου ομοιÜζει με εκεßνον του Αγßου Βασιλεßου της ΑγορÜς, και επειδÞ δεν απÝχουν πολý χρονικÜ, δεν αποκλεßεται να εßναι Ýργο του ßδιου τεχνßτη.
Κλεßνοντας αυτÞ την ενüτητα καταλÞγουμε στη διαπßστωση üτι μοναδικü στολßδι στο εσωτερικü του ναοý εßναι ο γραπτüς του διÜκοσμος, ο οποßος üμως χρειÜζεται τη διαρκÞ φροντßδα μας, για να ξαναβρεß το μνημεßο την παλιÜ εσωτερικÞ του λαμπρüτητα. Το μοναστÞρι της ΚÜτω ΠαναγιÜς Ýχοντας στο ξεκßνημα της ζωÞς του την εýνοια του υψηλοý του κτÞτορα, γρÞγορα Ýφτασε στο απþγειο της ακμÞς του, γεγονüς που του Ýδωσε τη δυνατüτητα να σταθεß με τα δικÜ του πüδια üρθιο στους χαλεποýς καιροýς και τις ποικßλες αντιξοüτητες που ακολοýθησαν. ΑπÞχηση αυτÞς της λÜμψης του βρßσκουμε στα πολλÜ μετüχια41 που εßχε κατÜ καιροýς κι απ' τα οποßα -παρÜ τις δηþσεις που γνþρισε η μονÞ στα χρüνια της τουρκοκρατßας- μερικÜ διατηροýνται μÝχρι τις μÝρες μας.
ΣÞμερα, χÜρη στη συνεχÞ φροντßδα των γυναικþν μοναχþν το μοναστÞρι κρατιÝται ζωντανü και, κüντρα στο χρüνο, διατηρεß σε μεγÜλο βαθμü την παλιÜ του λÜμψη και γραφικüτητα. Το αρμονικü σμßξιμο ιστορßας και τÝχνης, ομορφιÜς και παρÜδοσης, η ευωδιÜ των ανθισμÝνων μπαξÝδων και οι μελωδικοß ýμνοι των γυναικεßων φωνþν, χαρßζουν στον επισκÝπτη μια πρωτüγνωρη εμπειρßα, την οποßα αξßζει να Ýχει ο καθÝνας μας.