Ο ΑΓΙΟΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ
Πρüκειται για Ýνα διακοσμητικü κομψοτÝχνημα. Οι αιþνες πÝρασαν πÜνω του και δεν το Üγγιξαν, αντιστÜθηκε στη φθορÜ του χρüνου και κατÜφερε να κρατÞσει αναλλοßωτη την εξωτερικÞ του λÜμψη και γοητεßα, δßνοντας με την παρουσßα του το στßγμα της καλλιτεχνικÞς δημιουργßας στη βυζαντινÞ ¶ρτα, αν και δεν του Ýγινε ως τþρα η πρÝπουσα προβολÞ, φωλιασμÝνο σÞμερα το μνημεßο στην καρδιÜ της κÜτωπüλης, περιμÝνει υπομονετικÜ την αναγνþριση του.
Δεν υπÜρχουν πληροφορßες για το χρüνο ßδρυσης του ναοý, üμως κÜποιες ενδεßξεις που σχετßζονται με θÝματα τεχνικÞς και τεχνοτροπßας, μας οδηγοýνε στις αρχÝς του Μου αιþνα, χρονολüγηση που υποστÞριξε με επιφýλαξη ο ΟρλÜνδος και για χρüνια Þταν η επικρατÝστερη. Νεüτεροι üμως μελετητÝς, δßνοντας Ýμφαση στις ομοιüτητες που παρουσιÜζει το μνημεßο με Üλλα προγενÝστερα, συγκλßνουν στην Üποψη üτι πρÝπει να μετατεθεß η ßδρυση του ναοý στο δεýτερο μισü του 13ου αιþνα, χρüνος που θεωρεßται και ως πιο πιθανüς.
Οýτε για τη ζωÞ του μνημεßου στα πρþτα μεταβυζαντινÜ χρüνια υπÜρχουν μαρτυρßες απü γραπτÝς πηγÝς. Εκεßνο που με σιγουριÜ γνωρßζουμε εßναι üτι μÝσα στον περßβολο του ναοý λειτοýργησε απ' το 1662 μÝχρι το 1821 ανþτερη ελληνικÞ σχολÞ, την οποßα ßδρυσε ο βαθýπλουτος Καστοριανüς γουνÝμπορος (αρχιγουναρÜς του σουλτÜνου ΜεχμÝτ Δ') Φßλιππος ΜανωλÜκης, γι' αυτü και ονομÜστηκε ΣχολÞ ΜανωλÜκη27. Εßναι αυτονüητο üτι μια τÝτοια σχολÞ προûπÝθετε την ýπαρξη ευρýχωρου περιβüλου, που καμιÜ σχÝση δεν Ýχει με το σημερινü ασφυκτικÜ περιορισμÝνο προαýλιο του ναοý...
Το εξωτερικü του ναοý.
ΑρχικÜ Ýγινε η υψηλÞ μονüκλιτη ξυλüστεγη βασιλικÞ στην οποßα, üπως εýκολα διακρßνει κανεßς, προσκολÞθηκαν λßγο αργüτερα (το 14ο Þ 15ο αιþνα) οι δυο χαμηλüτερες πτÝρυγες28 -παρεκκλÞσια: το νüτιο προς τιμÞν του Αγßου Γρηγορßου και το βüρειο στη μνÞμη του Αγ. ΙωÜννη του Χρυσοστüμου. ΟυσιαστικÜ δηλαδÞ ο ναüς τιμÜται στη μνÞμη των τριþν Ιεραρχþν. ΕπειδÞ ως τις αρχÝς του αιþνα μας τα παρεκκλÞσια Þταν μισοερειπωμÝνα, Ýγιναν επισκευÝς και ανακατασκευÝς των οποßων τα ßχνη εßναι εμφανÞ στην τοιχοποιßα.
Πιο μεταγενÝστερη κι απ' τα παρεκκλÞσια κατασκευÞ εßναι το προστþο (υπüστεγο) της δυτικÞς κýριας εισüδου του ναοý, το οποßο παλιüτερα Þταν ξυλüστεγο. Το προστþο αυτü αποτελεßται απü δυο πλßνθινες τοξωτÝς καμÜρες οι οποßες στηρßζονται απ' τη μια σε ορθογþνιους πεσσοýς και απ' την Üλλη στη δυτικÞ πλευρÜ του ναοý. Ο τοßχος της δυτικÞς πλευρÜς σχηματßζει στη μÝση μικρÞ προβολÞ η οποßα καταλÞγει στη στÝγη σε οριζüντιο επßπεδο. ΕικÜζεται üτι αυτü το επßπεδο θα χρησßμευε ως βÜση μη σωσμÝνου κωδωνοστασßου. ΑνατολικÜ ο ναüς καταλÞγει σε τρεις κüγχες (η μεσαßα τρßπλευρη, ενþ των παρεκκλησßων πεντÜπλευρες). Σχεδüν üλος ο ναüς εßναι πλßνθινος αλλÜ και üπου υπÜρχουν λßθοι, οι αρμοß τους περιβÜλλονται απü διπλÞ σειρÜ πλßνθων29.
Το χαρακτηριστικüτερο απ' τα εξωτερικÜ γνωρßσματα του ναοý εßναι ο πλουσιüτατος και θαυμαστüς κεραμοπλαστικüς του διÜκοσμος, στοιχεßο που του προσδßδει ξεχωριστü κÜλλος και γραφικüτητα. Τα διακοσμητικÜ σχÞματα εßναι ποικßλα (μαßαν δροι, ψαροκüκκαλο, δισÝψιλον, κυματοειδεßς γραμμÝς, οδοντωτÝς ταινßες κ.α) και σε τüση ποσüτητα που δε συναντÜται σε Üλλο μνημεßο. Απ' üλα τα σχÝδια ξεχωρßζουν δυο ταινßες με τετρÜγωνα πλακßδια -τα αβÜκια- σε ρομβοειδÞ διÜταξη, στη βüρεια και ανατολικÞ πλευρÜ. ΤÝτοιες αβακωτÝς ζωφüροι υπÜρχουν και σ' Üλλους ναοýς (ΠαρηγορÞτισσα, Κüκκινη ΕκκλησιÜ) το ξεχωριστü üμως εδþ εßναι üτι τα πλακßδια Ýχουν εφυÜλωση30 σε τÝσσερα χρþματα. Ακüμη πιο εντυπωσιακÝς εßναι δýο εφυαλωμÝνες πÞλινες εικüνες, εντειχισμÝνες31 στο αÝτωμα της ανατολικÞς πλευρÜς του ναοý εκατÝρωθεν του παραθýρου. Στη μßα υπÜρχει ανÜγλυφη παρÜσταση της Σταýρωσης, ενþ στην Üλλη εικονßζονται οι τρεις ΙερÜρχες, στοιχεßο που ενισχýει την Üποψη üτι ο αρχικüς ναüς Þταν αφιερωμÝνος στη μνÞμη τους. Οι συνθÝσεις και των δýο πινÜκων απü Üποψη τεχνοτροπßας μαρτυροýν δυτικÞ επßδραση, (ραδινÜ σþματα, γλυκýτητα Ýκφρασης αντß της αυστηρüτητας των Βυζαντινþν, δυτικüτροπες στÜσεις Παναγßας και ΙωÜννη στη Σταýρωση κ.Ü.). Τα στοιχεßα αυτÜ σε συνδυασμü με την ßδια την τεχνικÞ της εφυÜλωσης, χρησιμοποιÞθηκαν απ' τον ΟρλÜνδο ως ενδεßξεις για τη χρονολüγηση του ναοý. ¶λλη γλυπτÞ διακüσμηση δε συναντοýμε στο ναü, εκτüς απ' τα κορινθιÜζοντα κιονüκρανα των κιονßσκων των παραθýρων.
ΚÜνοντας μια γενικÞ θεþρηση του εξωτερικοý του μνημεßου, δε μποροýμε να μη σταθοýμε ξανÜ στον εκπληκτικü πλοýτο, την ποικιλßα και την αρμονικÞ διÜταξη των διακοσμητικþν θεμÜτων, που κÜνουν εντυπωσιακÞ την üλη σýνθεση και δßνουν Ýνα υπÝροχο αισθητικü αποτÝλεσμα.
Το εσωτερικü του ναοý.
Το μüνο εντυπωσιακü στοιχεßο του εσωτερικοý του Αγßου Βασιλεßου εßναι ο γραπτüς του διÜκοσμος. Ολüκληρη η επιφÜνεια των τοßχων του κυρßως ναοý καλýπτεται με τοιχογραφßες, φθαρμÝνες σε πολλÜ σημεßα απ' τον καιρü που Ýμεινε ανοιχτü το μνημεßο μετÜ την αποτÝφρωση32 της στÝγης του το 1821, σýμφωνα με πληροφορßες που μας δßνει ο Σεραφεßμ Ξενüπουλος. Οι τοιχογραφßες αυτÝς δεν εßναι οι αρχικÝς αλλÜ πολý μεταγενÝστερες (τÝλος του 17ου αιþνα) και Ýχουν τη συνηθισμÝνη στα χρüνια της τουρκοκρατßας διÜταξη σε τρεις ζþνες: ολüσωμοι Üγιοι κÜτω, στηθÜρια αγßων στη μÝση, και πÜνω σκηνÝς απ' το εορτολüγιο. Οι Üγιοι φÝρουν Ýξεργα φωτοστÝφανο απü ασβεστοκονßαμα, με διακüσμηση που μιμεßται μεταλλικÜ πρüτυπα. Της ßδιας τεχνικÞς εßναι και τα Ýξεργα πÞλινα κουμπιÜ που υπÜρχουν στις στολÝς των στρατιωτικþν αγßων -μοναδικü σα θÝμα- και τα οποßα φÝρουν την επιγραφÞ: ¹ Αγßα ΤριÜς Ι(ησοýς) Θεüς των üλων".
Εκτüς απ' τις τοιχογραφßες, αξιüλογη εßναι και μια φορητÞ εικüνα33 του νεüτερου ξýλινου τÝμπλου, που δεßχνει την Παναγßα με το μικρü Χριστü να ευλογεß, εßναι του 1716, κρητικÞς τÝχνης, και τα φωτοστÝφανο των δýο μορφþν Ýχουν εγχÜρακτη διακüσμηση.
ΤÝλος τα τρßα μÝρη του εσωτερικοý κÜθε παρεκκλησßου, εßναι εντελþς απογυμνωμÝνα και δε λειτουργοýν ως χþροι λατρεßας.
Κλεßνοντας την περιγραφÞ του ναοý του Αγßου Βασιλεßου, εßναι ανÜγκη να γßνει η εξÞς επισÞμανση: το επιβλητικü μεγαλεßο της ΠαρηγορÞτισσας και η αßγλη της Αγßας Θεοδþρας επισκßασαν και επισκιÜζουν το μικρü γραφικü μνημεßο, αποστερþντας το απ' το ενδιαφÝρον του επισκÝπτη και απ' την απαραßτητη προβολÞ του. Αυτü βÝβαια δε δικαιολογεß και τη δικÞ μας ολιγωρßα, γιατß πρÝπει να ομολογÞσουμε πως δε δþσαμε στο μνημεßο τη σημασßα που του Ýπρεπε, οýτε σεβαστÞκαμε τον περιβÜλλοντα χþρο του. Ωστüσο το μνημεßο Ýχει τη δικÞ του αξßα, του πρÝπει καλýτερη τýχη και προβολÞ και δε μπορεß να ζει αιωνßως στη "σκιÜ" των Üλλων σημαντικþν μνημεßων της ¶ρτας, αλλÜ και στη σκιÜ των γýρω κατοικιþν και πολυκατοικιþν που το πνßγουν ασφυκτικÜ και το καταδικÜζουν σε αφÜνεια.
